Nov 192012
 

Alman endüstri psikoloğu Heinz Leymann’ın 1984 yılında hazırladığı raporda, mobbing işyerinde psikolojik şiddet, işyeri zorbalığı anlamında kullanılmış ve bugün bu anlamda kullanılmaktadır.

Kavram; çalışanlara üstleri, astları veya eşit düzeydeki çalışanlar tarafından sistematik biçimde uygulanan her tür kötü muamele, tehdit, şiddet, aşağılama gibi davranışları ifade eden anlamlar içermektedir.

Bu tip olgularda temel amaç mağdurun kendini savunmasız hissetmesi ve umutsuz, çaresiz bir konuma itilmesidir. Amaç kurban seçilen kişiyi işyerinden attırmak ya da istifaya zorlamak, dışlamak, cezalandırmak, küçük düşürmek veya kontrol etmek olabilmektedir.

Bugün bütün dünyada Leymann Inventory Psychological Terrorism ölçeği kullanılarak mobbing olup olmadığına karar verilmektedir.

Heinz Leymann, saldırgan veya saldırganların kurban veya kurbanlara yönelttiği 45 davranış gözlemiş olup4 bunları, 5 farklı kategoride sınıflandırmıştır. Her bir kategori, iletişim, sosyal ilişkiler,sosyal konum, mesleki ve özel yaşamın niteliği, sağlıkla ilişkili olmak üzere kurbana karşı yöneltilen farklı bir saldırı tarzını ifade etmektedir .

Birinci Kategori: İletişime Yönelik Saldırılar

– Amir, kurbanın kendini ifade etme olanağını sınırlar;

– Kurban, konuşmaya başladığında daima sözü kesilir;

– Çalışma arkadaşları, kurbanın kendini ifade etme olanağını sınırlarlar;

– Kurban azarlanır veya küçümsenir;

– Kurbanın yaptığı işler sürekli eleştirilir;

– Kurbanın özel yaşantısı sürekli eleştirilir;

– Kurban,sessiz veya tehdit edici telefonlar alır;

– Sözlü tehditlere maruz kalır;

– Yazılı tehditler alır;

– Uzaklaştırıcı bakışlar ve davranışlar yönelterek kurbanla temas reddedilir;

– Dolaylı imalarda bulunularak kurbanla temas reddedilir.

İkinci Kategori: Sosyal İlişkilere Saldırılar

– Kurbanla konuşulmaz;

– Kurbana herhangi bir söz yönetilmez;

– Çalışma arkadaşlarında uzakta bir ofiste çalışmak zorunda bırakılır;

– Çalışma arkadaşlarının kendisiyle konuşmaları yasaklanır;

– Sanki o yokmuş gibi davranılır.

Üçüncü Kategori: Sosyal Konuma Saldırılar

– Arkasından konuşulur;

– Kurbanla ilgili çeşitli dedikodular yayılır;

– Gülünç duruma düşürülür;

– Kurbanın akıl hastası olduğuna dair kuşku yaratılır;

– Psikiyatriste gidip muayene olması için ikna etmeye çalışılır;

– Fiziksel engelinden ötürü alay edilir;

– Kurbanla alay etme amaçlı yürüyüşü veya konuşması taklit edilir.

İsimli ölçme-saptama

– Politik veya dini inançlarına saldırılır;

– Özel yaşamıyla alay edilir;

– Milliyetiyle alay edilir;

– Onurunu zedeleyici işler yapmak zorunda bırakılır;

– Yaptığı iş, yanlış ve yaralayıcı bir tarzda yargılanır;

– Aldığı kararlardan şüphe edilir;

– Kurbana karşı küfür veya aşağılayıcı sözler sarf edilir;

– Kurbana karşı sözlü ve/ veya imalı cinsel talepler yöneltilir.

Dördüncü Kategori: Mesleki ve Özel Yaşamın Niteliğine Yönelik Saldırılar

– Kurbana iş verilmemeye başlanır;

– İşini artık yaratıcı anlamda yapamaması için her türlü çalışma faaliyeti engellenir;

– Kurbana anlamsız işler verilir;

– Uzmanlı alanının çok altında işler verilir;

– Kurbana aşağılayıcı işler verilir;

– Kurbanın beceriksizliğini ortaya koymak amacıyla kendisine, yeteneklerinin çok üstünde görevler verilir.

Beşinci Kategori: Sağlığa Yönelik Saldırılar

– Kurban sağlığına zararlı işlerde çalışmak zorunda bırakılır;

– Kurban, fiziksel şiddetle tehdit edilir;

– Kurbana ders vermek amacıyla ufak bir şiddet (tokat veya itme gibi) hareketinde bulunulabilir;

– Daha ağır fiziksel şiddete maruz kalmasına çalışılır;

– Kurbanı zarara sokmak amacıyla çeşitli girişimlerde bulunulabilir;

– Evine veya işyerine zarar verilebilir;

– Kurbana cinsel tacizde bulunulabilir.

*Leymann’a göre bu davranışlar,en az haftada bir sıklıkla ve en az altı aydan beri uygulanıyor olmaları gerekir.

Her mobbing olgusunda bu davranışsal belirtilerin hepsinin bulunması şart değildir.Ancak bu davranışların kasıtlı ve sürekli olarak tekrarlanması, mobbingin ortaya çıkmasına ve sonuç olarak bireyin iş yaşamında uzaklaşmasına neden olur.

Bu listede bulunan davranışların herhangi biri, bir birey için problem oluştururken, bir başka birey için hiçbir sorun oluşturmayabilir. Eğer bir kişi bu davranışlardan rahatsız olduğunu ve zarar gördüğünü düşünürse davranış, problem niteliğini alır ve mobbing davranışı haline gelir.

Bir işletmede mobbingin varlığına çalışan bireylerde (kurbanlarda) gözlenen bir takım belirtiler de işaret edebilir.

Bunlar:

• Panik Atak

• Depresyon

• Uykusuzluk

• Deride Kaşınma, Kızarma, Ürtiker

• Titreme, Terleme

• Bulimia Nevroza

Mobbing, kar amacı gütmeyen kuruluşlarda, okullarda ve sağlık sektöründe daha yaygın görünse de, yüksek işsizlik oranları ve dolayısıyla çalışanın değersiz görülmesi nedeniyle her işyerinde ve her türlü kuruluşta rastlanabilir. Organizasyon bozukluğunun daha fazla olduğu işyerlerinde, disiplin getirmek, verimliliği artırmak, refleksleri koşullandırma (askeri disiplin) öne sürülerek yapılmakta ve meşrulaştırılmaktadır.

Kar amacı gütmeyen kuruluşlarda olduğu kadar şirket kültürü oluşmamış, patron odaklı firmalarda da sık karşılaşılan bir durumdur.

Mobbing uygulayan kişilerin ve kurbanların kişilik özellikleri ile işyeri şartları mobbingin nedenlerini açıklar.

Leymann bunları şu şekilde sınıflandırır:

1. Kişileri grup kuralını kabul etmeye zorlamak

2. Düşmanlıktan hoşlanmak

3. Can sıkıntısı içinde zevk arayışı

4. Önyargıları pekiştirmek

5. Psikolojik taciz uygulayanın kötü kişiliği ve patron olarak bunu hak olarak görmesi, şişirilmiş benmerkezcilik, narsist kişilik, çocukluk travmaları…

Mobbinge maruz kalan kişinin hukuk yoluna başvurması ve hakkını araması gerekir. Ancak bunu doğru yöntemlerle yapmazsa haklı olduğu bir durumda bile haksız konuma düşmesi ve zararı çıkması olasıdır.

İlk adım bu olayın olduğunu ispatlayan bir görüşü içeren bir adli raporun alınmasıdır. Bu amaçla bir adli tıp öğretim üyesinin psikiyatrist ya da psikologla birlikte iki imzalı hazırlayacakları bir durum gösteren raporun hazırlanması sonraki aşamalarda kurbanın mahkemede kendi durumunu ispatlaması için çok önemlidir.

Taraf bilirkişiliğinin ülkemizde de uygulanmaya başlamasıyla mağdurların hakkını arama konusunda önemli gelişmeler yaşanmaktadır.  Mobbing mağdurları özellikle bu olanağı kullanarak mahkemeye gitmeden önce bir adli tıp öğretim üyesinden psikiyatrist destekli rapor alması halinde mahkemede durumunu çok daha rahat anlatabilecektir.